خبرنامه صادق » بررسی تأثیر علم و فناوری بر افزایش اقتدار ملی
شنبه ۰۶ اردیبهشت ۱۳۹۳ ۱۹:۰۵
بررسی تأثیر علم و فناوری بر افزایش اقتدار ملی

در بحث اقتدارزایی درونی، فناوری هسته ‏ای و نانوفناوری از مهم ‎ترین و تأثیر گذارترین فناوری ‏ها در آینده ی اقتدار ملی هر کشور خواهند بود و در تقسیم کار بین المللی آینده، کشوری موفق خواهد بود که به مزیت نسبی در این حوزه ‏ها دست یافته و اقتصاد دانش بنیان و توسعه ی پایدار مبتنی بر این حوزه ‎ها را در ..

به گزارش خبرنامه صادق، صرف نظر از مباحث زیاد علمی، در ضرورت استفاده از فناوری هسته‌ای، به بررسی دستاوردهای کشور در دو مقوله‌ی زیر پرداخته می‌‌شود: تولید سوخت هسته‌‌‌ای و تولید برق در نیروگاه هسته‌‌ای.

 الف) تولید سوخت هسته‌ای
 
با تلاش دانشمندان کشور، ایران هشتمین کشوری است که به چرخه‌ی سوخت هسته‌ای دست یافته و به باشگاه هسته‌ای جهان پیوسته و اقتدار علمی خود را به جهانیان نشان داده است. تولید سوخت هسته‌ای، یعنی تولید اورانیوم غنی‌شده، شامل مراحل اکتشاف و استخراج و غنی‌سازی و کاربرد و دفع و بازیافت است. برنامه‌ی خودکفایی سوخت هسته‌ای شامل اکتشاف و استخراج اورانیوم، فراوری ترکیبات اورانیوم، غنی‌سازی اورانیوم و ساخت مجموعه‌ی سوخت است که به‌طور کامل باید در کشور انجام شود.
 
چرخه‌ی تولید سوخت در کشور از پروژه‌ی ساغند یزد در زمینه‌ی استحصال اورانیوم از منابع طبیعی شروع و سپس در منطقه‌ی اردکان یزد پس از اعمال فرایندهای مختلف شیمیایی و فیزیکی به کیک زرد تبدیل می‌شود. آن‌گاه در اصفهان تحت عنوان پروژه‌ی UCF، تبدیل کیک زرد به UF6، اورانیوم فلزی و اکسید اورانیوم انجام می‌شود. UF6 خوراک اصلی کارخانه‌ی غنی‌سازی در نطنز است و برای تأسیسات فردو نیز استفاده می‌شود و تاکنون تا ۲۰ درصد غنی‌سازی اورانیوم در کشور انجام شده است. برای تولید میله‌ی سوخت نیز کارخانه‌ی ZPP در اصفهان ساخته شده است.
آخرین و حساس‌ترین حلقه‌‌ی مربوط به چرخه‌ی تولید سوخت هسته‌ای، کارخانه‌ی تولید سوخت (FMP) اصفهان است. در این بخش، تولید انواع مجتمع‌های سوخت مورد نیاز رآکتورهای تحقیقاتی و نیروگاه‌های تولید برق هسته‌ای در دستورکار قرار گرفته است. پروژه‌ی تولید آب سنگین اراک نیز به‌عنوان یکی از شاخصه‌های دانش هسته‌ای در پزشکی و به‌خصوص کنترل سرطان و کنترل بیماری ایدز ، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد و به‌عنوان خنک‌کننده و کُندکننده‌ی رآکتورهای آب سنگین نیز به کار می‌رود. با گشایش این واحد صنعتی، ایران به‌عنوان نهمین کشور دارای تجهیزات تولید آب سنگین جهان مطرح شد. ضرورت این کار از آنجا آشکار می‌شود که ایران ۶۰ تن UF6 در اروپا دارد که هنوز به کشورمان تحویل نشده است و سوخت اولیه‌ی نیروگاه بوشهر نیز از زیمنس آلمان خریداری شده بود، ولی ۲۵ سال آن را توقیف کردند و سرانجام نیز حاضر به تحویل آن نشدند. همچنین کشورمان ۱۰ درصد سهام کارخانه‌ی غنی‌سازی اورودیف فرانسه را داراست، اما حتی یک گرم اورانیوم نیز تحویل نگرفته است. بنابراین لازم است در تولید سوخت‌های مورد نیاز برای مصارف مختلف، به خودکفایی رسیده و امیدی به بیگانگان نداشته باشیم تا بتوانیم از کاربردهای مختلف آن بهره ببریم و اقتدار علمی به دست آوریم.
ب) تولید برق در نیروگاه هسته‌ای
 
طبق آمار آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای، تقریباً ۱۵ درصد از مجموع برق تولیدی در سراسر جهان در نیروگاه‌های هسته‌ای تأمین می‌شود و ایالات متحده‌ی آمریکا، فرانسه و ژاپن بزرگ‌ترین تولیدکنندگان برق از انرژی هسته‌ای هستند. از اهداف توسعه‌ی فناوری هسته‌ای در ایران، تولید برق از طریق نیروگاه‌های هسته‌ای است که تاکنون نیروگاه هسته‌ای بوشهر با بخشی از ظرفیت هزارمگاواتی خود، در ۱۲ شهریورماه ۱۳۹۰، به شبکه‌ی سراسری متصل شد و نخستین نیروگاه اتمی برق خاورمیانه است.
مجلس شورای اسلامی با تصویب قانونی در اول خرداد ۱۳۸۴ تولید بیست هزار مگاوات برق هسته‌ای تا سال ۲۰۲۰ را برای کشور هدف‌گذاری کرده است. اهمیت برق هسته‌ای در این است که تولید برق از طریق نیروگاه اتمی، آلودگی نیروگاه‌های کنونی را ندارد. تولید هفت‌هزار مگاوات برق با مصرف ۱۹۰ میلیون شبکه نفت خام، هزار تن دی‌اکسیدکربن، ۱۵۰ تن ذرات معلق در هوا، ۱۳۰ تن گوگرد و ۵۰ تن اکسید نیتروژن را در محیط زیست پراکنده می‌کند؛ در حالی که نیروگاه اتمی چنین آلودگی را ندارد. بنابراین ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای بیشتر باید در دستور کار قرار گیرد تا توسعه‌ی پایدار و اقتدار مستمر برای کشور تضمین گردد.
فناوری نانو
 
فناوری نانو رشته‌ای از دانش کاربردی و فناوری است که جستارهای گسترده‌ای را پوشش می‌دهد. موضوع اصلی آن نیز مهار ماده یا دستگاه‌هایی در ابعاد کمتر از یک میکرومتر، معمولاً حدود ۱ تا ۱۰۰ نانو متر است. فناوری نانو یک دانش میان‌رشته‌ای است و به رشته‌هایی چون فیزیک کاربردی، مهندسی مواد، ابزارهای نیم‌رسانا، شیمی ابرمولکول و حتی مهندسی مکانیک، مهندسی برق و مهندسی شیمی و… مربوط می‌شود.
فناوری نانو به‌عنوان گامی در راستای توسعه‌ی ابزارهای انسان برای تسلط بر طبیعت قلمداد می‌شود، پس از انقلاب کشاورزی و صنعتی، امروزه انقلاب فناوری نانو در حال وقوع است. به عقیده‌ی صاحب‌نظران، مرزبندی آینده میان اقتدار ملی کشورها بر مبنای میزان توانمندی آن‌ها در عرصه‌ی فناوری نانو و سهم آن‌ها از تولیدات فناوری نانو جهان خواهد بود. اکنون درصد بالایی از بازارهای محصولات مختلف، از جمله بازار دارو (حدود ۵۰ درصد داروهای آینده، داروهای نانویی خواهند بود که داروهایی هدفمند و هوشمند هستند)، نیمه‌هادی‌ها، پردازنده‌های رایانه و مواد شیمیایی در آینده و امور دفاعی مربوط به نانو است. وجود این کاربردهای مختلف، صنعت نانو را صنعتی اقتدارآفرین نموده است.
در کشور ما نیز در مورد فناوری نانو، یک سند ده‌ساله‌ی راهبرد توسعه‌ی فناوری نانو تدوین شده و در شورای عالی انقلاب فرهنگی و هیئت دولت به تصویب رسیده است که «سند راهبرد آینده» نام دارد.
یکی از مهم‌ترین اهداف ارائه شده در این سند این است که تا سال ۲۰۱۵ میلادی در تمام حلقه‌های زنجیره‌ی فناوری نانو، از توسعه‌ی منابع انسانی، تولید علم، توسعه‌ی تکنولوژی و تولید محصولات نانو، میان ۱۵ کشور برتر جهان قرار بگیریم.این سند به سه دوره تقسیم شده است که دوره اول و دوم سه‌ساله و دوره‌ی سوم چهارساله است. اکنون در دوره‌ی سوم سند هستیم و تمرکز برنامه‌ها و اقدامات اجرای سند از ۹۱ تا ۹۴ بر توسعه‌ی صنعت و اقتصاد نانو قرار گرفته است.
براساس آخرین گزارش، از نظر تولید مقالات ISI در فناوری نانو، اکنون رتبه‌ی هشتم جهان و اول منطقه‌ی خاورمیانه متعلق به کشورمان است و از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۲ حدود ۵۰ پله صعود کرده و در سال ۲۰۱۳ با تولید ۳٫۸ از علم نانو جهان، رتبه‌ی هشتم دنیا را به خود اختصاص داده است. این در حالی است که ترکیه تا سال ۲۰۰۵ از ما پیش بود. هشت سال است که ایران رتبه‌ی اول منطقه را در اختیار دارد و از ترکیه پیش است.در جدول زیر، تولید مقالات ISI در ایران از سال ۲۰۰۰ آمده است.
اکنون در حال گذر از تجربه و تولید این فناوری به مرحله‌ی شکوفایی هستیم و باید فناوری نانو را تجاری‌سازی نماییم. براساس آخرین گزارش، تعداد بنگاه‌های اقتصادی فعال در فناوری نانو تا اوایل سپتامبر سال ۲۰۱۳ به ۲۴۱ بنگاه رسید که مشتمل بر ۱۰۶ تولیدکننده‌ی محصول، ۲۵ تولیدکننده‌ی تجهیزات، ۳۶ ارگان تجاری، ۳۴ شرکت خدماتی و ۴۰ شرکت کارگزاری خدمات توسعه‌ی فناوری است. از جمله محصولات تولیدی می‌توان به تولید نانو مواد مختلف مانند ذرات نانو نقره، نانو کربن، نانو اکسید تیتانیوم، نانو اکسید روی، نانو مس و نانو الماس اشاره کرد. همچنین ارائه‌ی نانو کامپوزیت‌ها و محصولات ارتقایافته با فناوری نانو مواد، مانند نانو کامپوزیت‌ها برای لوله‌های بی‌صدا، تولید رنگ‌های گرافیکی، نانو مواد کلات آهن، مکمل بنزین برای کاهش سوخت، مکمل روغن برای بهینه‌سازی سیستم روغن‌کاری موتور و مواد افزاینده‌ی دوام زیرساخت‌های راه‌سازی از محصولات شرکت‌های ایرانی است. ساخت چندین مورد از تجهیزات مورد نیاز برای تولید و مطالعه‌ی نانو ساختارها، از جمله میکروسکوپ STM، دستگاه‌های تولید نانو ساختارها و نانو لایه‌ها از جمله نتایج فعالیت آن‌هاست.[۱]و[۲]
 
نتیجه‌گیری
از جمله مهم‌ترین مؤلفه‌های اقتدارزا، پیشرفت علمی است و کشوری اگر به دنبال قدرت و اقتدار ملی است، باید در مسیر دستیابی به علوم استراتژیک و اقتدارزا مثل هسته‌ای و نانو فناوری گام بردارد. جمهوری اسلامی ایران با طراحی سند چشم‌انداز و سند جامع علمی، نقشه‌ی راه آینده‌ی خود را ترسیم کرده است و در دو حوزه‌ی فناوری هسته‌ای و نانو گام‌های اساسی برداشته است. هشتمین کشور دارای فناوری چرخه‌ی سوخت هسته‌ای و نهمین کشور دارای آب سنگین، از مهم‌ترین دستاوردهای فناوری هسته‌ای در کشور است و موجب اقتدار و قدرت و خودباوری ملی شده است. در حوزه‌ی نانو فناوری رتبه‌ی هشتم دنیا و اول خاورمیانه را کسب کرده‌ایم و در مسیر تجاری‌سازی تولیدات گام برداشته‌ایم و اگر رشد شتابان علمی خود در این دو حوزه‌ی مهم را ادامه بدهیم، به اقتدار علمی خواهیم رسید و مؤلفه‌های اقتدار ملی در بُعد علمی را به دست آورده‌ایم.
منبع:برهان
منابع: 

[۱]. کتاب ششمین جشنواره‌ی فناوری نانو، IRAN NANO 2013
[۲]. ماهنامه‌ی فناوری نانو، سال دوازدهم، شماره‌ی ۱۹۲٫

 

 

*علی عرب‌صالحی نصرآبادی، دانشجوی کارشناسی ارشد معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق (ع)