یکشنبه ۲۴ فروردین ۱۳۹۳ ۱۵:۰۹
بررسی تطبیقی اقتدار ملی جمهوری اسلامی ایران با سایر کشورها (۲)

یکی از مهم ترین عوامل ارتقای کشورها در سطح بین‏ الملل، دستیابی به اقتدار ملی و کسب شاخصه‏ های تأثیرگذار در افزایش این اقتدار است. با توجه به نقش تعیین کننده ی ایران، عربستان سعودی و ترکیه در منطقه ی غرب آسیا، نوشتار پیش رو به بررسی تطبیقی اقتدار ملی این سه کشور و ارزیابی هر کدام از آن ها پرداخته است.

خبرنامه صادق، مسعود ندافان، دانشجوی علوم سیاسی ۸۹:

۳-۴٫ اقتدار نظامی
 
اقتدار نظامی یعنی دارا بودن یک نیروی نظامی قدرتمند که توانایی بازدارندگی و مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی را داشته باشد.
الف) جمهوری اسلامی ایران
 
جمهوری اسلامی ایران طبق برآوردهای «GFP» (Global Fire Power) قدرت شانزدهم نظامی جهان محسوب می‌شود و دارای بودجه‌ی نظامی حدود ده میلیارد دلاری است.
در راستای استراتژی نظامی جمهوری اسلامی ایران، خودکفایی در ساخت جنگ‌افزارها و دوری از سلاح‌های کشتارجمعی در دستور کار قرار گرفته است. این راهبرد خودکفایی‌سازی در صنایع دفاعی سبب شده است قدرت تولید جنگ‌افزارهای ایران، که منطبق با شرایط جغرافیایی و نیازهای کشور باشد، سرعت بگیرد. گزارش اندیشکده‌ی آمریکایی مطالعات استراتژیک و بین‌المللی درباره‌ی قدرت موشکی ایران نمایانگر این است که قدرت و بُرد موشکی جمهوری اسلامی (انواع موشک‌های شهاب، سجیل و…) ارتقا یافته است. به همین دلیل، رژیم صهیونیستی از هرگونه جنگ پیشدستانه علیه ایران خودداری می‌کند۱۷ و همچنین در تازه‌ترین ارزیابی پنتاگون از توان نظامی ایران بیان می‌شود که آمریکا تا سال ۲۰۱۵ در تیررس موشک‌های بالستیک قاره‌پیمای ایران قرار می‌گیرد.
ب) عربستان
 
راهبرد اساسی عربستان سعودی در زمینه‌ی افزایش قدرت نظامی، خریدهای تسلیحاتی جدید و تأمین مدرن‌ترین تسلیحات از منابع متعدد است. لذا این کشور همواره جزء رتبه‌های نخست در میان خریداران جنگ‌افزارهای غرب است. اکثریت قریب به اتفاق تجهیزات نظامی عربستان سعودی از تأمین‌کنندگان اروپایی و آمریکای شمالی وارد شده است و وابستگی نظامی این کشور به دول غربی کاملاً مشهود است و این کشور، تنها کشور عربی جزء ده کشور دارای بودجه‌ی نظامی کلان در جهان است و طبق برآوردهای سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، بودجه‌ی نظامی عربستان در سال ۲۰۱۱ معادل ۳۹ میلیارد دلار بوده است که با جهشی در سال ۲۰۱۲ به ۵۲ میلیارد دلار می‌رسد و در برخی از منابع، آن را ۴۹ میلیارد دلار ذکر کرده‌اند.۱۸همچنین این کشور در زمینه‌ی مخارج خرید جنگ‌افزار، در جایگاه پنجم جهان قرار دارد.۱۹ کشور عربستان طبق برآوردها «GFP» قدرت بیست‌وهفتم نظامی جهان محسوب می‌شود، با این وجود، ارتش این کشور در جنگ‌های مرزی با گروه‌های شبه‌نظامی، به‌خصوص در مرز یمن، به پیروزی قابل توجهی دست نیافته است.
ج) ترکیه
 
ارتش ترکیه پس از به قدرت رسیدن آتاتورک، از جایگاه رفیعی برخوردار شد و کارویژه‌ی آن از حفظ مرزهای کشور فراتر رفت؛ به نحوی که توانایی حضور در مناسبات و رخدادهای سیاسی را بنا بر حفظ میراث آتاتورک پیدا کرد. مهم‌ترین رفتار مداخله‌برانگیز ارتش ترکیه در منازعات سیاسی، اقدام به کودتای پست‌مدرن علیه دولت اسلام‌گرای اربکان بود.
ارتش ترکیه طبق داده‌های «GFP» قدرت یازدهم نظامی جهان و دارای بودجه‌ی دفاعی نزدیک به نوزده میلیارد دلار است؛۲۰ همچنین در مخارج دفاعی در جایگاه چهاردهم جهان قرار دارد.۲۱
مهم‌ترین دغدغه‌ی امنیتی و درگیری‌های گسترده‌ی ارتش ترکیه با جدایی‌طلبان پ.ک.ک در مناطق شرق و جنوب شرقی این کشور است. از سال ۲۰۰۱ ارتش ترکیه در مأموریت فرامرزی تحت قالب نیروهای ناتو، تأمین امنیت در کابل و شهرهای اطراف را برعهده گرفت.
جمع‌بندی
داده‌های نظامی هر کشور جزء طبقه‌بندی‌های محرمانه محسوب می‌گردد و این مورد سبب شده است که ارزیابی اقتدار نظامی کشورها با حدس و تخمین همراه شود. با بررسی داده‌های محدود نظامی این سه کشور درمی‌یابیم که تقریباً همه از یک سطح اقتدار نظامی برخوردار هستند، اما وجه تمایز جمهوری اسلامی ایران از ترکیه و عربستان ساخت و تولید جنگ‌افزارهای بومی متناسب با اقلیم جغرافیایی غرب آسیا و تربیت نیروهای متخصص در صنایع دفاعی است، اما در کشور ترکیه و به‌خصوص عربستان، جنگ‌افزارها با خریدهای کلان از کشورهای غربی تهیه می‌گردد و در برخی از سلاح‌ها، تنها مستشاران نظامی کشورهای غربی توانایی استفاده از این سلاح‌ها را دارند.
۳-۵٫ اقتدار علمی
 
اقتدار علمی به سطح دانش و آگاهی جامعه و به‌خصوص محافل دانشگاهی اطلاق می‌شود. اقتدار علمی باعث افزایش اکتشافات و نوآوری‌ها و تبدیل منابع نرم‌افزاری به منابع سخت‌افزاری می‌گردد.
الف) جمهوری اسلامی ایران
 
طبق سند چشم‌انداز بیست‌ساله، جمهوری اسلامی ایران باید در جایگاه اول علمی در سطح منطقه‌ی آسیای جنوب غربی قرار بگیرد و همچنین مقام معظم رهبری بر این منبع اقتدار، تأکید فراوان دارند و می‌فرمایند: «اینکه ما روى علم تکیه می‌کنیم، فقط به جهت احترام آرمانى به علم نیست (که البته این خودش یک نقطه‌ى مهمى است؛ اسلام براى علم ارزش ذاتى قائل است)، لیکن علاوه‌ى بر این ارزش ذاتى، علم قدرت است… عامل اصلى که به یک ملت اقتدار می‌بخشد، علم است. علم، هم می‌تواند اقتدار اقتصادى ایجاد کند، هم می‌تواند اقتدار سیاسى ایجاد کند، هم می‌تواند آبرو و کرامت ملى براى یک ملت در چشم جهانیان به وجود بیاورد.» بنابراین تلاش‌های گسترده‌ای برای دستیابی به اقتدار علمی صورت گرفته است.
مهم‌ترین دستاورد اقتدار علمی جمهوری اسلامی ایران دستیابی به انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای است (جمهوری اسلامی ایران بارها اعلام کرده است که از این انرژی در زمینه‌ی نظامی استفاده نخواهد کرد) که در تولید برق و درمان بیماری‌ها مورد استفاده قرار خواهد گرفت. همچنین فقط در سال ۱۳۹۰، صادرات خدمات دانش‌بنیان و داروهای نوترکیب شش برابر شده است. پیشرفت‌های شگفت‌انگیز دانشمندان ایرانی در مبحث سلول‌های بنیادین (پژوهشگاه رویان) و نانو و چاپ مقالات ISI (رتبه‌ی بیستم جهان)۲۲ و رشد جایگاه دانشگاه‌های تهران و شریف در میان دانشگاه‌های دیگر سبب شده است که طبق گزارش‌های مجامع علمی در سال ۲۰۱۱، سریع‌ترین رشد علمى در همه‌ى دنیا، در ایران روی دهد و چندین سال زودتر از چشم‌انداز بیست‌ساله به قدرت اول علمی منطقه برسد.
ب) عربستان
 
عربستان دارای ۲۴ دانشگاه دولتی و ۸ دانشگاه خصوصی است۲۳ و در سند توسعه‌ی آموزش عالی این کشور تحول نظام آموزشی و چرخش از علوم انسانی به علوم فنی مورد توجه قرار گرفته است.۲۴
کشور عربستان از سال ۱۹۹۰ سرمایه‌گذاری کلانی را در علوم پایه و فناوری‌های نوین آغاز کرد. این تلاش‌ها سبب شد که در سال ۲۰۱۱، بالاترین نرخ رشد تولید مقالات را در سطح جهان کسب نماید؛ هرچند بسیاری از نویسندگان این مقالات با دریافت پول‌های کلان طی قراردادی، به نگارش مقالات به نام دانشگاه‌های سعودی اقدام کرده بودند و بسیاری از دانشمندان این رفتار را تقلب علمی قلمداد کردند. طبق آمارهای جهانی، دانشگاه معروف عربستان، دانشگاه ملک سعود، برترین دانشگاه کشورهای اسلامی است، اما بیشتر اعضای هئیت‌علمی آن از کشورهای اروپایی و غیرمسلمان هستند.
ج) ترکیه
 
طبق سند چشم‌انداز ۲۰۲۳ جمهوری ترکیه، این کشور باید در محور آموزش و تکنولوژی سطح برتر منطقه‌ی غرب آسیا و جهان قرار گیرد.۲۵ به همین دلیل، از سال ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۷ نیز بودجه‌ی پژوهشی در ترکیه شش برابر شده است و در همین دوره، تعداد دانشمندان و محققین در ترکیه نیز ۴۵ درصد افزایش داشت. تعداد مقالات علمی در کشور در سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۸ نیز چهار برابر گردید. تحقیقات انجام‌یافته از سوی انجمن سلطنتی انگلستان، یکی از معتبرترین نهادهای علمی جهان، نمایانگر این است که ترکیه، ایران و تونس در زمینه‌ی تحقیقات علمی و نوشتن مقالات، ابرقدرت‌های علمی آینده‌ی نزدیک خواهند بود.۲۶
براساس تازه‌ترین آمار پایگاه ISI،از ابتدای سال جاری میلادی تا ماه نوامبر ۲۰۱۳، ترکیه توانسته است از رقیب دیرینه‌ی خود، یعنی ایران، پیشی بگیرد و قدرت اول علمی منطقه و رتبه‌ی هجدهم جهانی را کسب نماید.۲۷
جمع‌بندی
مطابق بررسی‌های داده‌های علمی این سه کشور، سطح رقابت اصلی در منطقه‌، بین کشور جمهوری اسلامی ایران و ترکیه است و عربستان فاصله‌ی قابل توجهی در حوزه‌ی مهندسی و پزشکی با این دو کشور دارد. طبق داده‌های مدارک علمی، مدارک قابل استناد ترکیه در سال ۲۰۰۱ بیش از شش برابر ایران است که ترکیه تا سال ۲۰۱۰ در این خصوص پیشتاز بوده است، اما ایران در سال ۲۰۱۱ با ۳۵۰۹۲ مدرک در مقابل ۳۰۱۷۰ مدرک از ترکیه پیشی گرفته است،۲۸ولی در سال ۲۰۱۳ بار دیگر ترکیه قدرت اول منطقه‌ای شد. رشد صعودی نمایانگر این است که اگر فضای آرام علمی و پژوهشی در فضای دانشگاه‌های کشورمان حکم‌فرما باشد، زیرساخت‌ها و پتانسیل کافی برای جهش‌های علمی بیشتر نیز مهیا خواهد شد.
۳-۶٫ اقتدار فرهنگی
 
فرهنگ دربرگیرنده‌ی مجموعه‌ای از باورها، اعتقادات، ارزش‌ها و نگرش‌های یک ملت است که تعیین‌کننده و شاخص شکل‌گیری هنجارها و ناهنجارهاست و اقتدار فرهنگی یعنی بسط و تقویت آن هنجارها که توانایی پخش‌کنندگی در دیگر کشورهای جهان را داشته باشد.
الف) جمهوری اسلامی ایران
 
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و وقوع جنگ تحمیلی، باور و ارزش‌های پاسداشت مقاومت و پایداری در مردم ایران بروز پیدا کرد. این روحیه‌ی ستودنی در چندین دهه‌ی گذشته سبب شده است که باور ملی مقاومت در برابر مستکبرین به‌عنوان منبع پخش‌کنندگی فرهنگ ایرانی در سطح جهان (نظیر کشورهای آفریقا و آمریکای لاتین ) و به‌خصوص کشورهای اسلامی مورد استقبال قرار گیرد.
از دیگر منابع اقتدار فرهنگی جمهوری اسلامی ایران می‌توان از فرهنگ شیعی که به دور از افراط و تفریط است و نمایانگر اسلام ناب محمدی (ص) است یاد کرد.
ب) عربستان
 
وجود دو شهر مقدس مکه و مدینه از مهم‌ترین منابع پخش‌کنندگی برداشت حاکمان سعودی از فرهنگ اسلامی است. مبلغان وهابی با پشتیبانی آل‌سعود با استفاده‌ی ابزاری از مراسم حج، فرهنگ مورد نظر و دریافت‌های خودشان را از اسلام به جهانیان منتقل می‌کنند. این فعالیت‌ها که با پشتوانه‌ی عظیم مالی همراه است، در برخی از کشورهای اسلامی در مناطق غرب آسیا و آسیای مرکزی و قفقاز، با اقبال همراه شده است که برخی تحلیل‌گران دلیل رشد تفکر فرهنگ سعودی در این مناطق را فقر و تبعیض حاکمان کشورهای مذکور می‌دانند و رویکرد فرهنگی عربستان سعودی را عاملی ثانوی ارزیابی می‌کنند. با این وجود، حمایت آل‌سعود از گروه‌های تکفیری و تروریستی در افغانستان و سوریه و همچنین سخت‌گیری‌های غیرشرعی نسبت به زنان و اقلیت‌های مذهبی مانند شیعیان و مسیحیان سبب شده است چهره‌ی ناموجه فرهنگی از این کشور در افکار جهانیان شکل بگیرد.
ج) ترکیه
 
در دیپلماسی فرهنگی ترکیه، رفتارهای هویت‌محور که در سطح تحلیل سازه‌انگارانه قابل بررسی است، نقش اساسی را ایفا می‌کند و ترک‌ها با اتخاذ هویت‌های چندگانه، محور اثرگذاری خود را از آسیای مرکزی تا بالکان تعریف کرده‌اند. ترکیه با ایجاد «سازمان همکاری‌ کشورهای ترک‌زبان» در سال ۱۹۹۲ تلاش کرد تا روابط فرهنگی خود را با کشورهای قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان توسعه دهد و در همین راستا، از آغاز سال ۱۹۹۳ با آغاز اجرای دو برنامه‌ی مشترک آموزشی و فرهنگی، دانش‌آموزان و دانشجویان این کشورها را به ترکیه اعزام کرد و این روند جذب فرهنگی ترک‌زبانان همچنان ادامه دارد. همچنین ترکیه با استفاده از ظرفیت نوروز، خواهان ورود به فضای فرهنگی کشورهای فارسی‌زبان است. سیاست‌گذاران فرهنگی ترکیه در رویکرد متأخر فرهنگی خود، ساخت فیلم و سریال‌های عامه‌پسند مانند «حریم سلطان» را، که حاوی معرفی تاریخ و فرهنگ ترکیه است، در دستور کار قرار داده‌اند.
جمع‌بندی
در عصر کنونی، دیپلماسی فرهنگی برای تسخیر اذهان و قلب‌های افراد دیگر واحدهای سیاسی شکل‌ گرفته است و دولتمردان با بودجه‌های کلان و طرح‌ریزی برنامه‌های بلندمدت، به استفاده از این ابزار دیپلماسی اقبال نشان داده‌اند. آنچه ما در اقتدار فرهنگی در چند سال اخیر در سطح منطقه‌ی غرب آسیا و جهان اسلام شاهد هستیم، پیش گرفتن دیپلماسی فرهنگی ترکیه از رقیب‌های سنتی خود، یعنی جمهوری اسلامی ایران و سپس عربستان است.
جمع‌بندی کلی
مقام معظم رهبری در ترسیم راهبرد کلان اقتداریابی جمهوری اسلامی ایران فرمودند: «علاج ملت ایران در کسب اقتدار است. این اقتدار فقط به معنای اقتدار نظامی نیست. باید اقتدار علمی، اقتدار اقتصادی، به دست آوردن قدرت اخلاقی و اجتماعی و بالاتر از همه‌ی این‌ها، اقتدار معنوی و روحی (که از اتکال به خداوند متعال برای یک ملت حاصل می‌شود) هم کسب کنیم.»۲۹ با توجه به این حرکت‌های رو به رشد در دستیابی و کاربست انواع اقتدارها، کشورهای مستکبر خواهان مسدود کردن راه پیشرفت هستند و طبق فرمایش‌های مقام معظم رهبری، «بخشى از این کارهایى که امروز در زمینه‌ى تحریم و امثال این‌ها مشاهده می‌کنید، مربوط به همین است که نمی‌خواهند جامعه‌ى ایرانى به این اقتدار درون‌زا دست پیدا کند.» (۱۵ مرداد ۱۳۹۲)
بررسی تطبیقی منابع اقتدارزای جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی حاکی از آن است که جمهوری اسلامی ایران با وجود تمام دسیسه‌های کشورهای مستکبر، در اقتدار عقیدتی، علمی و فرهنگی از عربستان پیشی گرفته است و در منابع اقتدار نظامی و سیاسی، این دو کشور همگام با هم در حال رشد هستند و رقابت شدیدی را میان آن‌ها شاهد هستیم.
در بررسی تطبیقی ایران و ترکیه، شاهد رقابت نزدیک و بسیار شدیدی هستیم؛ به‌نحوی که قضاوت درباره‌ی برتری هر یک از این کشورها در محورهای ذکرشده‌ی اقتدار ملی، بسیار سخت است و با توجه به شرایط پیچیده‌ی محیط پیرامون این دو کشور و همچنین نظام جهانی، در مقاطع مختلف، سطح اقتدار هر یک از این کشورها در نوسان است و این رقابت اصلی میان جمهوری اسلامی و ترکیه است.
با رصد فضای حاکم در منطقه و همچنین ظرفیت منابع اقتدار، آنچه به‌عنوان مدل تجویزی به جمهوری اسلامی ایران برای ارتقای بیشتر قدرت خود در منطقه‌ی غرب آسیا و جهان اسلام ارائه می‌شود توجه همه‌جانبه به اقتدار اقتصادی است. به همین خاطر، در چند سال اخیر، رهبر معظم انقلاب راهبرد سالیانه را براساس تمرکز به مسائل اقتصادی برای نام‌گذاری سال انتخاب کرده‌اند.
پی‌نوشت‌ها:
۱۷The Gulf Military Balance Volume :The Missile and Nuclear Dimensions . by Anthony H. cordesman and Bryan Gold
۱۸ http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Saudi-Arabia
۱۹ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html
۲۰ http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Turkey
۲۱https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html
۲۲ برای اطلاعات بیشتر بنگرید به:
/www.khabaronline.ir/detail/325338/science/fundamental-knowledge
۲۳ http://www.saudiembassy.net/about/country-information/education
۲۴http://www.moe.gov.sa/pages/default.aspx
۲۵بنگرید به: http://forlearn.jrc.ec.europa.eu/guide/6_examples/turkey2023.htm
۲۶http://www.trtarabic.com/trtworld/fa/newsDetail.aspx?haberkodu=a8142971-7877-48ea-b58d-c48397dd3ffd
۲۷ http://www.khabaronline.ir/detail/325338/science/fundamental-knowledge
۲۸http://fa.merc.ir/View/tabid/127/ArticleId/1954/-2001-2011.aspx
۲۹فروردین ۱۳۸۷٫
منبع: برهان