خبرنامه صادق » بررسی فقهی تبلیغات تجاری برای کودکان
پنج شنبه ۲۱ دی ۱۳۹۶ ۲۰:۴۵
بررسی فقهی تبلیغات تجاری برای کودکان

از منظرهای مختلفی می توان موضوع تبلیغات تجاری برای کودکان از منظر اسلام را بررسی کرد. یکی از منظرها، بررسی این موضوع با استفاده از #قاعده_فقهی «لا تعاونوا علی الاثم و العدوان» است.

مقصود از اعانت کمک کردن و همیاری کردن یا یاری رساندن به دیگری و همیاری با او در فعلی از طریق آماده کردن برخی از مقدمات و تهیه آلات و ابزارهای فعل یا ایجاد شرایطی برای او و رفع موانع از آن. در اعانت بر خلاف تعاون (فاعل مستقیما فعل را انجام می‌دهد و معین نقشی به جز کمک کردن ندارد. بنابراین مراد از اعانت بر اثم کمک کردن به گناهکار در گناهی است که از او صادر می‌شود و این امر از طریق ایجاد همه یا برخی از مقدمات حرامی که فرد گناهکار مرتکب آن می‌شود صورت می‌گیرد.
فشارهای وارده به والدین خانواده از جانب کودکان به واسطه تبلیغات تجاری امری غیرقابل انکار است. این موضوع در پژوهش های انجام شده تحت عنوان pester power مفهوم پردازی شده است. نکته‌ای که در اینجا باید به آن پرداخت این است که آیا تبلیغات برای کودکان می‌تواند مصداقی از قاعده مذکور باشد؟ برای این موضوع باید روشن شود که «اثم و عدوان» در این موضوع چیست و چگونه مخاطب قرار دادن کودکان می‌تواند مصداقی از اعانت بر این اثم و عدوان باشد. برخی از مصادیق اثم یا عدوانی که به واسطه تبلیغات تجاری برای کودکان ایجاد می‌شود را می‌توان به صورت زیر بیان کرد:
۱️⃣ بدون شک یکی از مهم‌ترین پیامدهای تبلیغات تجاری که از منظر اسلام حرام می‌باشد، ایذا مومن (وسائل الشیعه؛ ج‌۱۲، ص۲۶۴) است. کودکان دارای زمینه مساعدی برای پذیرش جاذبه آگهی های تجاری بوده و طبق مطالعات انجام شده در حدود  ۲/۳ کالاهای تبلیغ شده را از والدین خود درخواست می‌کنند. این گونه رفتارهای کودک برای پیگیری خواسته خود غالبا در خانواده‌هایی که از تمکن مالی لازم برخوردار نیستند منجر به آزار و اذیت والدین خواهد شد. در این حالت تبلیغات تجاری به صورت غیرمستقیم در ایذاء مومن نقش پیدا می‌کند.
۲️⃣ایجاد اخلال رفتاری و تربیتی در کودکان به واسطه تماشای آگهی‌های تجاری از دیگر مواردی است که می‌تواند مصداق اثم باشد؛ مواردی مثل پرتوقع شدن، استقلال طلبی و کارهای خطرناک.
۳️⃣ مروری بر مطالعات انجام شده در کشورهای مختلف درباره محتوای آگهی‌های مربوط به مواد غذایی در تلویزیون نشان می‌دهد که هر کدام از این آگهی‌ها، به نحوی کودکان را به مصرف غذاهای کم ارزش تغذیه‌ای تشویق می‌کنند. ضررها و آسیب‌ها به سلامت کودکان ناشی از این تبلیغات در مقابل چه منفعتی تمام خواهد شد؟ اگر چه قطعا تنها عامل مصرف این مواد توسط کودکان ناشی از تبلیغات تجاری نیست، اما بدون شک تاثیر تبلیغات تجاری برای سوق دادن کودکان به سمت آنها غیرقابل انکار است.
۴️⃣ بر پدر خانواده واجب است که نفقه زن و فرزندان خود را پرداخت کند. همان طور که ذکر شد حکم عقلایی این است که ابتدا انسان اقدام به تامین نیازهای اساسی خویش کند و در صورت وجود درآمدهای مازاد آنها را به نیازهایی که از اولویت پایین‌تری برخوردار هستند اختصاص دهد. در حالی که مخاطب واقع شدن کودکان این فرآیند منطقی را بر هم زده و منجر می‌شود که درآمد خانوار به طور کارآمد تخصیص پیدا نکند. عدم وجود توانایی مالی لازم برای تامین نیازهای اساسی می تواند منجر به کسب درآمد از راه‌های غیرمشروع گردد که در این حالت نیز تبلیغات تجاری به عنوان اعانه کننده اثم شناخته می‌شود.
در خصوص استدلال ارائه شده ممکن است این شبهه به ذهن برسد که هیچ کدام از موارد ذکر شده قطعی الوقوع نیستند، لذا نمی‌توان به قواعد مذکور استناد کرد. در پاسخ باید گفت که اولا حداقل در برخی از موارد دلایل ذکر شده مصداق پیدا کرده و بروز خارجی دارد. دوم این که مطالعات تجربی و میدانی می‌تواند مویدی بر ادعای مذکور باشد. در نهایت این که قانون در حکومت اسلامی باید مبتنی بر دستورات اسلام باشد. بایستی به این سوال پاسخ داد که آیا واقعا منفعت ایجاد شده در تبلیغات برای کودکان به حد و اندازه‌ای است که بتواند این ضرر و آسیب‌ها (اگر چه برای تمامی افراد قطعی و مسلم نیستند) را جبران کند؟ به نظر می‌رسد اثرات زیان باری که تبلیغات تجاری برای کودکان به همراه خواهند داشت، آن قدر جدی و مهم هستند که بتوان ادعا کرد که #مفسده آن ها بسیار بیشتر از منافعشان است.
سعید مسعودی‌پور پژوهشگر مرکز رشد