پنج شنبه ۱۶ آذر ۱۳۹۶ ۱۶:۴۵
آسیب شناسی قراردادهای بالادستی نفت به منظور ارائه راهبردهایی جهت انتقال و توسعه فناوری با ملاحظات فقهی و اقتصادی

انتقال دانش فنی یا همان انتقال فناوری یکی از مهم ترین مطلوبیت های قراردادهای نفتی که تاکنون محقق نشده است.

در سال های پس از انقلاب اسلامی ایران، توجه به سیاست های کلان صنعت نفت مورد توجه جدی مسئولین قرار گرفت و تمرکز خاص بر آن را می توان در سند چشم انداز صنعت نفت و گاز ایران در افق ۱۴۰۴ و سیاستهای ابلاغی مقام معظم رهبری به ویژه در امر اقتصاد مقاومتی مشاهده کرد. توجه به تولید صیانتی، حفظ مخازن، استفاده از منابع جایگزین، حفظ ظرفیت تولید، دستیابی به قیمت های مناسب، جلوگیری از خام فروشی، تلاش برای راه اندازی پالایشگاه ها و مراکز فراورش نفت و تولید فرآورده های ارزشمندتر، توجه به مخازن مشترک و سعی در استحصال مناسب از این مخازن و … تنها بخشی از دغدغه های جمهوری اسلامی ایران در حوزه صنعت نفت و گاز بوده است.

قراردادهای نفتی نیز به نوبه خود، سهمی در توسعه صنعت نفت کشور داشته است و بنا به نوع نگاه و رویکردهای حاکم بر کشور، از زمان اکتشاف صنعتی نفت در کشور تا کنون، انواع آن را تجربه کرده است. با اینکه معمولا قراردادهای نفتی، به عنوان ابزاری برای اکتشاف و توسعه و تولید در صنعت نفت مورد استفاده قرار می گیرند ولی بررسی آنها در نگاهی کلان، حاکی از وجود مطلوبیت های دیگری غیر از امر تامین مالی برای طرفین به ویژه کشورهای صاحب ذخایر است. متاسفانه مباحث مربوط به مطلوبیت های قراردادی نه تنها در مقام عمل مورد توجه جدی نبوده است بلکه کشور در حوزه فعالیت های پژوهشی و نظری نیز با خلاء جدی روبرو است. برخی از صاحبنظران در حاشیه مقالات، کتب و تحلیل های خود به صورت متفرقه به این موضوع پرداخته اند.

در نگاه اول به نظر می آید عدم تحقق سایر ویژگی های مطلوب قراردادی ناشی از ضعف موجود در قراردادها است یعنی قرارداد نسبت به این موارد سکوت کرده یا به صورت دقیق به آن ها نپرداخته است حال آنکه بررسی قراردادهای نفتی در طول تاریخ کشور حاکی از آن است که نه تنها مقام های قانونگزاری و اجرایی کشور نسبت به رعایت این ویژگی ها در قراردادهای نفتی بی تفاوت نبوده اند بلکه در برخی از قراردادها، تاکیدات فراوانی نسبت به این امر مشاهده می شود. لذا می توان قضاوت اولیه در مورد اینکه تمامی مشکلات مربوط به مطلوبیت های قراردادی از خود قرارداد ناشی می شود را زیر سوال برد و این چنین در نظر گرفت که بسته به میزان درک، توانایی تجزیه و تحلیل مسائل و آشنایی طرفین از ظرفیت های موجود در قراردادها، حداقل در مقام بیان به این مسائل پرداخته شده، هر چند در مقام عمل توفیق چندانی نیافته اند.

ضمن اینکه همواره مطلوبیت های متعددی در یک قرارداد نفتی مدنظر است ولی متاسفانه به علل متعدد اعم از ناآشنایی و عدم تحلیل صحیح و عمیق مجریان و سیاستگذاران حوزه نفت و گاز کشور، تاکنون تنها بخشی از این مطلوبیت ها که در این میان بحث سهم بری مالی پررنگ تر است، در حالی که منافع بلندمدت کشور ایجاب می کند به تمامی این موارد توجه جدی صورت گیرد. بررسی مطالعات و اقدامات انجام گرفته تاکنون نشان می دهد که علاوه بر عدم تبیین دقیق این مطلوبیت ها، به شناسایی راهبردها و راهکارهای جامع جهت تحقق این مطلوبیت ها نیز پرداخته نشده است. همانگونه که بیان شد، انتقال دانش فنی یا همان انتقال فناوری یکی از مهم ترین مطلوبیت های قراردادهای نفتی که تاکنون محقق نشده است.

شناسایی موانع عدم انتقال فناوری در قراردادهای نفتی و آسیب شناسی قراردادهای موجود در فرآیند تدوین تا اجرا می تواند گامی مهم در تحقق این مطلوبیت قراردادی باشد. نتیجه این پژوهش می تواند ضمن آسیب شناسی فرآیندهای موجود انتقال و توسعه فناوری و بررسی تجارب سایر کشورها در انواع قراردادهای نفتی و بررسی ظرفیت هر یک، ملاحظات لازم جهت اصلاح قراردادهای بین المللی نفتی جمهوری اسلامی ایران را بیان کرده و در نهایت راهبردهایی را به منظور انتقال و توسعه فناوری در صنعت بالادستی نفت ایران را با توجه به ملاحظات فقهی، حقوقی و اقتصادی ارائه خواهد کرد.

این رساله در سال ۱۳۹۶ در دانشگاه امام صادق علیه السلام دفاع شده است و متن کامل آن در آرشیو کتابخانه این دانشگاه قابل بهره برداری می باشد.

استاد راهنما: دکتر مسعود درخشان

دکتر محمد نوروزی پژوهشگر مرکز رشد