پنج شنبه ۰۲ آذر ۱۳۹۶ ۱۸:۰۰
یاد نامه استاد بزرگ دانشکده دکتر سید محمد مشکوه/ معمار آموزش نوین اقتصاد در ایران

دکتر سید محمد مشکوه معمار آموزش نوین اقتصاد در ایران و استاد تمام دانشکده های اقتصاد دانشگاه های مطرح کشور و بیش از بیست سال استاد دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق‌(ع) بود؛ بدین منظور یادنامه ای از زندگی پربار ایشان برای آشنایی دانشجویان تقدیم می گردد.

 

مرحوم سید محمد مشکوه استاد اقتصاد به همراه مرحوم دکتر حسین پیرنیا و دکتر محمد حسین تمدن جهرمی از بنیانگذاران آموزش علم اقتصاد در ایران و پایه‌گذار دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران بود که در طول حدود ۵۵ سال استادی این رشته در دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصاد دانشگاه تهران، دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق‌(ع) و آزاد اسلامی و خارج از کشور مانند کمبریج انگلستان، فرانسه، اسپانیا و مریلند آمریکا شاگردان فراوانی در رشته اقتصاد تربیت کرد و تا آخرین روز عمر خود دست از تلاش و آموزش اقتصاد نکشید، زیرا مانند همکار خود مرحوم دکتر نورعلی نوری نیستانک دیگر استاد اقتصاد دانشگاه امام صادق(ع) اگر روزی نتواند تدریس کند، زمان مرگش فرا رسیده‌است.

زندگی این دو یار قدیمی از زمان تحصیل در دانشگاه سوربن فرانسه تا برگشت به ایران و حضور تا آخرین روز زندگی خود در دانشگاه امام صادق(ع) بسیار شبیه هم بود، هر دو فراز و نشیب فراوان همچون دوران رونق و رکود اقتصاد را در زندگی واقعی خود دیده بودند، دنیا را گشته و آخر سر ایران را برای خود انتخاب کرده بودند و سالهای عمر را در سختی، سادگی و تنهایی گذراندند و به شاگردان خود همچون فرزند معنوی عشق می‌ورزیدند، روحشان شاد.

پاییز با هجرت استاد مشکوه همراه بود. یکم آذر اولین روز از آخرین ماه خزان سال ۱۳۸۸ خبر رسید دکتر سید محمد مشکوه درگذشت، کسی که رشته اقتصاد را در ایران پایه‌گذاری کرد.

دکتر سید محمد مشکوه متولد ۱۳۰۶ تهران فرزند مرحوم آیت‌الله سید محمد مشکوه بود. آیت‌الله سید محمد مشکوه (پدر دکتر مشکوه) اهل بیرجند بود اما برای تکمیل تحصیلات خود راهی قم و تهران شده بود و در تهران با خانواده‌ای از سادات ازدواج کرده که حاصل آن تربیت فرزندانی مانند مرحوم دکتر سید محمد مشکوه‌استاد اقتصاد بود. مشکوه پسر تا مقطع دیپلم از مدرسه دارالفنون و سپس دانشکده علوم معقول و منقول دانشگاه تهران زیر نظر استادان بنامی همچون مرحوم آیت‌الله محی‌الدین الهی قمشه‌ای مترجم بزرگ قرآن، مرحوم آیت‌الله سید کاظم عصار و مرحوم پدرش تحصیل کرد و برای ادامه تحصیلات به پیشنهاد مرحوم پدرش آیت‌الله سید محمد مشکوه راهی فرانسه شد. در فرانسه دکترای دولتی اقتصاد و دکترای علوم سیاسی از دانشگاه پاریس اخذ کرد و بعد از ورود به ایران به عنوان استادیار و سپس دانشیار در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران رشته اقتصاد را تاسیس کرد و پس از پایه‌گذاری دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۲ وارد این دانشکده شد و در آنجا به مقام استاد تمامی رسید. بنابراین او را بنیان‌گذار «رشته اقتصاد» می‌دانند. وی پس از انقلاب اسلامی مدتی را در خارج از کشور گذراند و در دانشگاه‌های مختلف فرانسه، کمبریج انگلستان، اسپانیا و آمریکا تدریس کرد و با کوله‌باری از تجربه و دانش دوباره در سال ۱۳۶۵ به ایران بازگشت و در دانشگاه امام صادق(ع) دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد به تدریس علوم اقتصادی و تربیت شاگردان پرداخت.

تصویر: مرحوم دکتر شاهرودی به همراه مرحوم دکتر مشکوه، دکتر ناظمان و دکتر فرزین­­ وش (رئیس سابق دانشکده).

از ویژگی‌های این استاد مرحوم گوشه‌نشینی و نگاه دقیق به مسایل علم اقتصاد بود که آن مرحوم معتقد بود یک دانشمند اقتصادی نباید تنها به آمار و ارقام اکتفا کند بلکه واقعیت جامعه را نیز باید در نظر گیرد که به عنوان آمار زنده در نزد دیدگان اقتصاددان قد علم می‌کند. مرحوم دکتر سیدمحمد مشکوه نگاه تیزبین به مسایل اقتصادی داشت و هنگام تدریس سعی می‌کرد مطالب را به صورت عمقی به دانشجویان رشته اقتصاد تدریس کند به گونه‌ای که بنابر گفته اکثر شاگردان وی، سنگ‌بنای اطلاعات اقتصادی دانشجویان توسط این استاد بزرگ به همراه همکارش مرحوم دکتر نورعلی نوری‌نیستانک، دیگر استاد دانشگاه امام صادق (ع) که در سال ۱۳۷۹ درگذشت برای دانشجویان تکمیل می‌شد.

آثار علمی

سیدمحمد مشکوه بعد از بازگشت به ایران کتاب «پول» در حدود ۴۵۰ صفحه را نوشت که به گفته آن مرحوم در زمانی که حتی عده‌ای در ایران تعریف پول را نمی‌دانستند، کتاب ویژه‌ای توسط دانشگاه تهران به همت ایشان در زمینه پول نگاشته شد. وی سپس کتاب «مبانی علم اقتصاد»، «کلیات علم اقتصاد»، «ارز»، «بانکداری»، «تجارت بین‌الملل» و «مسایل پولی و مالی بین‌المللی» را به رشته تحریر درآورد که هنوز به عنوان کتاب‌های پایه آموزش علم اقتصاد در ایران به شمار می‌رود.

مرحوم دکتر مشکوه از معدود استادانی بود که تمام مدارج علمی را طی کرده و استاد تمام رشته اقتصاد در ایران بود. مرحوم دکتر مشکوه در طول حدود ۵۰ سال استادی در ایران شاگردان بی‌شماری تربیت کرد که می‌توان به برخی از آنها از جمله مرحوم دکتر سیدحسین عظیمی‌آرانی از بنیانگذاران علم توسعه نام برد که به سفارش استاد و با دست‌خط و معرفی ایشان وارد دانشگاه آکسفورد شد و دکترای اقتصاد دریافت کرد، همچنین استادانی مانند دکتر سیدجواد پورمقیم، استاد دانشگاه الزهرا (س) و دکتر اسدالله فرزین‌وش، رییس اسبق دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران و صدها شاگرد بزرگ دیگر که هر کدام به نوبه خود در حال حاضر از استادان به نام اقتصاد به شمار می روند ثمره تلاش استادی ایشان هستند.

استاد از نگاه شاگرد

محمود قنادان استاد دانشکده تربیتی دانشگاه تهران که خود از شاگردان مرحوم پروفسور مشکوه بوده، در مراسم چهلمین روز درگذشت ایشان در مسجد الرسول سعادت آباد گفت: آن مرحوم از هوش و استعداد فراوانی برخوردار بوده به گونه‌ای که در سال ۱۳۱۵ زمانی که فقط ۹ سال داشته کتاب اصول اعداد ارسطو را نگاشته و به پدر و همنام خود مرحوم سید محمد مشکوه که آن نیز از استادان تراز اول دانشگاه تهران بود، هدیه کرده استقنادان با بیان این که بنده افتخار شاگردی هم مشکوه پدر و هم پسر را در دانشگاه تهران داشتم، گفت: وقتی از آیت الله سید محمد مشکوه پرسیدم چرا نام خود را بر پسرت گذاشته‌ای، گفت:‌ همانگونه که محمد ترهان فارابی نام فرزند خود را نیز محمد گذاشت، زیرا در قدیم رسم بود وقتی پدر فوت می‌کرد، نام او را بر فرزند می‌گذاشتند و من این کار را در زمان زندگی خود انجام دادم که فرزندم بداند از هم اکنون یتیم است و روی پای خود بایستد.استاد دانشگاه تهران افزود: کتاب الف‌الصغری ارسطو یا دپوتیت A که ابن سینا ۴۰ بار آن را خوانده بود و متوجه نشده بود و بعد با کتاب اسرار مابعدالطبیعه فارابی متوجه معانی آن شده بود، توسط مرحوم دکتر سید محمد مشکوه پسر ترجمه شد و با وجودی که ۵۵ صفحه داشت، اما ۳۰۰ صفحه مقدمه برای آن نوشته شده که در این مقدمه سیر فلسفه از زمان ارسطو تا کنون به قلم مشکوه پدر نگاشته شده استقنادان افزود: پروفسور سید محمد مشکوه پسر مهمترین کتاب‌های اقتصادی مانند پول، بانک، ارز، اعتبار، بازارها، مبادلات خارجی را نگاشته و کتاب پول آن مرحوم بارها در ایران تجدید چاپ شد وکتاب نظریه جدید تجارت بین‌الملل، بازار مبادلات ارزی نیز از آثار این استاد اقتصاد به شمار می‌رود.

وی افزود: از جمله کارهای مهم دیگر زندگی فردی استادم تربیت فرزندانی است که همه از سرچشمه زلال پدری فیض گرفته و دختر اول دکتر لیلا مشکوه فارغ التحصیل دانشگاه تهران و صنعتی شریف و دانشگاه آمریکایی واشنگتن است که در حال حاضر متخصص ناسا است، دختر بعدی دکتر مریم مشکوه که استاد زبان دانشگاه شهید رجایی و سومین دختر شهرزاد فارغ التحصیل رشته تعلیم و تربیت استهمچنین برادر آن مرحوم دکتر سیدمحمد علی مشکوه از محققان برجسته کشور، دکتر مسعود مشکوه در انگلستان استاد برجسته، رضا مشکوه و خواهران آنها همگی تحصیلکرده و دارای مدارج علمی هستندقنادان افزود: مسئله بعدی بنیان گذاری کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران توسط پدر دکتر مشکوه که آیت الله مشکوه بود که فقط فهرست کتابهای ایشان توسط دانش پژوه و منزوی در ۹ جلد کتاب دیگر گردآوری شده است و همه این کتابها به دانشگاه تهران اهدا شد و این اقدام به عنوان بنیان گذاری کتابخانه مرکزی آن دانشگاه به شمار می‌رودوی افزود: این کتابها به هزینه شخصی آیت الله مشکوه که آن هم از نصف دارایی مرحوم پدرش سید علی رضازاده تاجر بزرگ بیرجندی در آن زمان تهیه شده و تمام این کتابها اول به سید محمد مشکوه پسر هبه شد و سپس آن استاد با بزرگواری خاصی که داشت، در شورای عالی دانشگاه تهران تماما به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران اهدا کردقنادان افزود: همانگونه که سومین رئیس دانشگاه برکلی اعلام کرده بود شما یک کتابخانه مجهز به من بدهید و از من یک دانشگاه بزرگ تحویل بگیرید و در دانشگاه برکلی آمریکا ۴۷ کتابخانه هستند که تنها یک کتابخانه مرکزی و بسیار مجلل وجود دارد، دانشگاه تهران هم علاوه بر کتابخانه مجزا در دانشکده ها یک کتابخانه مرکزی دارد که پایه گذار کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نیز مرحوم دکتر سید محمد مشکوه بوداین استاد دانشگاه تهران افزود: مرحوم آیت الله سید محمد مشکوه پدر منزل شخصی خود در تهران را برای خرید یک جلد کتاب دست‌نویس در اصفهان فروخت و راهی اصفهان شد و وقتی شب هنگام به آن شهر رسیده بود، تا صبح مقابل درب منزل صاحب کتاب خوابیده و فردای آن با پرداخت بهای آن خریداری کرده و در نهایت به دانشگاه تهران اهدا کردقنادان افزود:‌ دکتر سید محمد مشکوه پسر می‌گفت وقتی در فرانسه عده‌ای دلال را می‌دیدم که هر چه کتاب دستنویس و کتاب قدیمی ایران را خریداری و به موزه‌ها می‌فروختند و فرهنگ و تاریخ این کشور را تاراج می‌کردند ناراحت می‌شدند و تصمیم گرفتم به همراه پدرم این کتابهای دستنویس را در مجموعه‌ای گردآوری کنیم که پایه تشکیل کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران از همانجا شروع شدقنادان افزود: دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران توسط استادانی مانند مرحوم پروفسور مشکوه مرحوم دکتر پیرنیا، دکتر تمدن جهرمی، مرحوم دکتر زندی حقیقی، دکتر پاکدامن، دکتر ساعدلو، دکتر عدنان مظاهری و دکتر منتظر الظهور، دکتر علی آبادی پایه گذاری شدوی افزود: در کتاب دکتر کاتوزیان شرح احوال مشکوه پدر و پسر آورده شده است مرحوم پروفسور مشکوه ۲۲ سال در دانشگاه امام صادق (ع) تدریس کرد و تا آخرین روز در این دانشگاه خدمت کرد و شاگردان زیادی تحویل جامعه داد.

تصویر: مرحوم دکتر مشکوه و دکتر عسکری

خاطره‌ای از هانری کوربن فرانسوی دارم که موسسه مطالعات شرقیه را در ایران بنا نهاده بود که گفت: در تمام عمرم حافظه‌ای همچون سیدمحمد مشکوه پدر ندیده‌ام و وقتی این جمله را به آن مرحوم منتقل کردم به تندی گفت بیخود گفته ، گفتم چرا مگر دروغ می‌گوید، دوباره گفت بیخود گفته، زیرا خودش از همه حافظه قوی‌تری داردقنادان افزود:‌ هانری کوربن گفت: کتابی به دستم رسید که ابتدا و انتهای آن از بین رفته بود و معلوم نبود کتاب چیست و متعلق به کیست و در چه موضوعی است ، از دانشمندان کشورهای عربی و ایران سوال کرده بودم کسی آن را نمی‌دانست. نهایت به مدرسه عالی سپهسالار رفتم که آیت الله مشکوه‌ در آن حجره داشت. کتاب را نشان دادم و او سپس چند دقیقه به حجره رفت و با کتاب کامل برگشت وقتی پرسیدم از کجا آن را متوجه شدی گفت تمام این کتاب را حفظ هستم و با خواندن چند جمله از صفحه اول متوجه آن شدم.

قنادان افزود: مرحوم دکتر مشکوه پسر بسیار به کشور علاقه‌مند بود و تا آخرین روزهای عمر خود دست از آموزش شاگردان برنداشت و هزاران شاگرد همانند من که از شهرستان آمده‌ام تربیت کرد و تحویل کشور دادبه گفته یکی از شاگردان مرحوم مشکوه ایشان به شاگردان توصیه می‌کرد در زندگی بر اساس تجزیه و تحلیل هزینه فایده هرکاری را انجام دهید ولی در ازدواج حساب جداگانه‌ای از طرف خدا باز کنید و با توکل بر خدا گام برداریدمرحوم مشکوه در سال ۱۳۷۴ به دانشجویان توصیه کرد بروید اقتصاد چین را یاد گیرید که قدرت آینده اقتصاد دنیا خواهد شد.

دکتر سید محمد مشکوه معمار آموزش نوین اقتصاد در ایران و استاد تمام دانشکده های اقتصاد دانشگاه های مطرح کشور در سن ۸۲ سالگی به علت ایست قلبی  در آذرماه ۱۳۸۸ درگذشت.

روحش شاد و یادش گرامی باد