یکشنبه ۲۳ مهر ۱۳۹۶ ۱۸:۳۴
سهام عدالت سهم ما از عدالت نیست

بعد از ده سال، حالا یکی از طرح هایی که ذیل ابلاغ سیاست های کلی اصل ۴۴ با هدف تعدیل خلق نابرابری ها و شکاف اقتصادی در اثر خصوصی سازی مطرح شده بود به نقطه اثر رسیده است اما به نظر چندان آماده ایفای این نقش نیست.

سهام عدالت که با آرزوهای بزرگ در دهه قبل مطرح و در گستره میلیونی اجرایی گردید، حالا بار دیگر مانند بسیاری از طرح های بهبود عدالت اجتماعی در کشور با شکست روبرو شده است.

سال ۸۴ با پیروزی گفتمانی که شعار عدالت اجتماعی می داد، اجرای طرح سهام عدالت با جدیت بیشتری مورد تأکید قرار گرفت و سرانجام «آیین‌نامه اجرایی افزایش ثروت خانوارهای ایرانی از طریق گسترش سهم بخش تعاون براساس توزیع سهام عدالت» در تاریخ ۸۴/۱۱/۹ به تصویب این هیئت رسید.

این طرح با رویکرد عدالت محور، با اهدافی همچون گسترش مالکیت واحدهای تولیدی در بین اقشار کم درآمد، کاهش خطرات ناشی از تمرکز دولت، بهبود توزیع ثروت و درآمد و تسریع در روند خصوصی‌سازی طراحی و عملیاتی شد. توزیع متعادل ثروت و تسریع در روند خصوصی سازی و افزایش ثروت و ایجاد درآمد دائمی برای خانوارهای ایرانی از بستر توسعه مالکیت عمومی و کاهش مالکیت دولت اهدافی جذاب برای نظام تصمیم گیری کشور بود.

اما از همان ابتدا چالش اصلی، شناسایی مشمولان و مخاطبان این طرح بود. در حالی که در ابلاغیه رهبری در سال ۸۵ تأکید بر ارائه این سهام به دو دهک پایینی جامعه با تأکید بر #روستائیان بود، اما به مرور این سهام به شش دهک درآمدی جامعه رسید و امروز قریب به ۴۸ میلیون نفر دارای این سهام هستند که برخی از آنها از طبقه متوسط جامعه هستند. پاشنه آشیل این طرح از گستره مشمولان آغاز شد.

تمرکز‌زایی و نه تمرکززدایی در عمل یکی دیگر از اشکالات طرح سهام عدالت بود. تجمیع مالکیت و مدیریت قریب به ۵۰۰ شرکت دولتی در شرکت کارگزاری سهام عدالت، حاصلی جز افزودن بر نهادهای اقتصادی بسیار بزرگ دولتی و شبه دولتی در برندارد. در واقع این طرح به نوعی قلب صنعت کشور را نشانه گرفته و پول صنعت را به بیرون صنعت(حداقل در ده سال اول جیب خود دولت) برده است و این امر به تولید و صنعت کشور آسیب زد. تشکیل نهادهای اداری بزرگ و بروکراتیک هم از دیگر اشکالات این طرح بود.

دامنه زمانی بلندمدت این طرح به حدی است که امروز بیش از دو میلیون نفر از صاحبان سهام عدالت در طی ده سال گذشته از دنیا رفته اند و اثری از سهام عدالت ندیده اند. امروز بعد از ده سال و با تصفیه سهم پرداختی دولت ازمحل سود این سهام در طی ده سال گذشته، قرار است از امسال سودی ماهانه بین ۳ تا ۹ هزار تومان برای هر فرد پرداخت شود. این مبلغ ۴ هزار میلیارد تومانی میان ۴۸ میلیون نفر به شکل سالانه توزیع خواهد شد و این در حالی است که دولت از این مردمِ منتظرِ ده ساله، درخواست پرداخت مابه تفاوت یک میلیونی برای مالکیت کل سهام عدالت را می کند.

بی شک این مبلغ تأثیر چندانی بر درآمد و ثروت خانوار ایرانی نخواهد گذاشت و امروز زمزمه عدم پرداخت نقدی سود این سهام و بازگشت این مبلغ به کل صنعت از سوی کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی مطرح می شود. امری که به نظر بعد از ده سال کمی دیر به نظر می رسد. طرح سهام عدالت نشان داد که #نظام_تصمیم_گیری کشور یکبار دیگر در موضوع عدالت اجتماعی با سعی و خطا عمل کرده است. سهام عدالت سهم ما از عدالت نبود.

 

حسین سرآبادانی پژوهشگر مرکز رشد